Treść artykułu: Dokąd zmierzają social media?
Dzisiejsze social media nie są już takie same jak 10-15 lat temu. Korzystanie z nich przestało być czymś ciekawym i naturalnym, a coraz częściej rodzi wiele problemów - także tych natury psychicznej. Coraz więcej osób zadaje sobie pytanie: czy da się jeszcze korzystać z nich „normalnie”? A może jedynym rozwiązaniem jest całkowite odcięcie się?
Problem, którego nie można już ignorować
Moim zdaniem sytuacja jest poważna. Świadczy o tym choćby to, że w Stanach Zjednoczonych pojawia się coraz więcej procesów sądowych przeciwko właścicielom platform społecznościowych. Pozywający twierdzą, że systemy te zostały zaprojektowane tak, aby uzależniać użytkowników i mają negatywny wpływ szczególnie na dzieci i młodzież. W Polsce również zaczyna się o tym mówić coraz głośniej. Pojawiają się dyskusje o ograniczaniu dostępu do social mediów dla najmłodszych oraz o zakazie używania smartfonów w szkołach. Coś ewidentnie zaczyna być nie tak.
Jak było kiedyś, a jak jest dziś?
Spróbujmy cofnąć się w czasie. Powiedzmy do roku 2010. W Polsce działała jeszcze Nasza-Klasa, a Facebook dopiero zdobywał popularność. Instagram czy TikTok pojawiły się później i zdobyły ogromne zasięgi głównie dzięki krótkim formom - zdjęciom i filmom. W tamtym czasie na social media wchodziło się kilka razy dziennie. Sprawdzało się, co słychać u znajomych, czasem jakieś newsy. I to było w miarę zdrowe. Ciekawość była zaspokojona, a każdy mógł pokazać swój „najlepszy obraz” w internecie - często niestety lekko podkolorowany, ale jeszcze nie było to tak toksyczne jak dziś.
Potem pojawiły się polubienia. I to zmieniło wszystko. Ludzie lubią być oceniani, a jeszcze bardziej lubią być doceniani. Lajki stały się formą waluty. Jeżeli post zdobywał ich dużo - czuliśmy się dobrze. Jeśli nie - pojawiało się rozczarowanie. To był pierwszy poważny sygnał ostrzegawczy, że coś zaczyna iść w złym kierunku.
Kolejnym krokiem była zmiana tego, co widzimy na tablicy. Przestaliśmy oglądać głównie treści znajomych. Zaczęliśmy oglądać to, co podsunął nam algorytm. System analizował, co lubimy, na co patrzymy, co nas zatrzymuje. I zaczął podsuwać coraz więcej treści, które miały nas zatrzymać jak najdłużej. Z czasem na tej tablicy pojawiało się coraz więcej postów, po których czuliśmy się gorzej. Gorsi, mniej zarabiający, mniej atrakcyjni, mniej „udani”.
I właśnie to jest jeden z największych problemów social mediów. Coraz więcej informacji i badań pokazuje, że algorytmy zostały zaprojektowane tak, aby nas uzależnić. Od scrollowania. Od sprawdzania. Od oceniania. Od porównywania się z innymi. I co gorsza - bardzo często pokazują nam treści, po których czujemy się gorsi.
Mechanizm uzależnienia i manipulacji
Jednym z pierwszych ludzi, którzy jasno to nazwali, był Jaron Lanier. W swojej książce „10 argumentów dlaczego powinieneś natychmiast skasować konta na social mediach” bardzo trafnie opisał, czym tak naprawdę są współczesne platformy społecznościowe.
Przede wszystkim nie są to już zwykłe narzędzia. To systemy manipulacji. Ich model biznesowy jest prosty: przyciągnąć Twoją uwagę i utrzymać ją jak najdłużej. Im dłużej scrollujesz, tym więcej zarabiają. Ty nie jesteś klientem. Ty jesteś produktem.
Algorytmy wzmacniają emocje - szczególnie te negatywne. Zauważ, jaką popularność zdobywają treści wywołujące strach, złość, konflikty. To nie jest przypadek. To działa, bo takie treści angażują najbardziej.
Dziś nie jest to już teoria, tylko fakt: częste korzystanie z social mediów zwiększa napięcie i lęk. Głównie przez ciągłe porównywanie się do innych. Sam to zauważyłem. Do tego stopnia, że kiedyś przeprosiłem na swoim kanale wszystkich, jeśli kiedykolwiek moje treści sprawiły, że ktoś poczuł się gorszy. Bo tak działa ten mechanizm.
Dochodzi do tego ogrom informacji. W jednej sesji jesteś w stanie przyjąć więcej bodźców niż wcześniejsze pokolenia przez wiele dni, a nawet tygodni. To przeciąża mózg. To męczy. To powoduje napięcie.
Według Laniera jesteśmy częścią eksperymentu. Platformy testują wszystko: na co patrzysz, jak długo, co klikniesz, co pominiesz. Manipulują feedem i sprawdzają, co działa najlepiej. Szczególnie reklamy.
Lanier mówi też coś bardzo ważnego: „Nie jesteś sobą w social mediach”. I trudno się z tym nie zgodzić. Każdy chce wypaść jak najlepiej. Każdy chce pokazać się z najlepszej strony. To zmienia sposób myślenia. Z czasem tracimy zdolność krytycznego myślenia, a nasza uwaga się skraca. To ma realny wpływ na zdrowie psychiczne i koncentrację.
Kolejna rzecz to dopamina. Social media doskonale wiedzą, jak działa układ nagrody w naszym mózgu. Powiadomienia, lajki, komentarze - to wszystko działa jak mechanizm znany z hazardu. Nigdy nie wiesz, kiedy dostaniesz „nagrodę”. I dlatego chcesz sprawdzać jeszcze raz. I jeszcze raz. I jeszcze raz.
Relacje między ludźmi również się zmieniają. Zamiast rozmowy mamy lajki. Zamiast kontaktu - krótkie komentarze. Zamiast relacji - iluzję relacji. To bardzo niebezpieczne, bo człowiek potrzebuje prawdziwego kontaktu.
Dezinformacja rozchodzi się szybciej niż prawda. Stare powiedzenie, że „kłamstwo obiegnie świat, zanim prawda założy buty”, idealnie pasuje do social mediów. Algorytmy promują sensację, konflikt i emocje. Nie promują spokoju i prawdy. Dlatego masz wrażenie, że świat to tylko wojna, kryzys, tragedia i problemy.
Kolejny problem to utrata koncentracji. Ciągłe przewijanie, przeskakiwanie, bodźce - to wszystko niszczy zdolność skupienia. A to szczególnie uderza w osoby, które muszą myśleć głęboko.
Lanier twierdzi, że jedynym realnym rozwiązaniem jest odejście. Nie ograniczenie. Odejście. Bo system jest zbyt silny. I trudno się z tym nie zgodzić.
Co możesz zrobić? Mój przykład
Co mogę powiedzieć od siebie? Na swoim przykładzie.
Usunąłem z social mediów praktycznie wszystkie swoje zdjęcia. Nie chcę, żeby ktoś wykorzystywał mój wizerunek. Prawie nic już nie publikuję. Jeśli coś wrzucę, to tylko wtedy, gdy ma to sens - np. promocja książki czy coś związanego z moją pracą. Facebooka używam głównie do kontaktu z klientami. TikToka nie mam wcale. Instagram mam, ale nie korzystam z niego od lat.
Kilka razy robiłem detoks. Na przykład miesiąc bez Facebooka. Na początku było bardzo trudno. To pokazuje jedno: byłem uzależniony. Dziś wiem, że to nie była tylko „rozrywka”.
Kiedy zrozumiałem, że coś, co jest teoretycznie darmowe, w rzeczywistości robi ze mnie produkt, postanowiłem ograniczyć social media do minimum. Dla swojego spokoju. Dla zdrowia psychicznego. I też po to, żeby inni nie czuli się gorsi przez to, co publikuję.
Czy trzeba od razu usuwać konta? Niekoniecznie. To dla wielu osób może być za trudne na początku. Ale warto zrobić pierwszy krok:
- ograniczyć korzystanie do minimum,
- wchodzić tylko raz dziennie,
- usunąć aplikacje z telefonu, ja nigdy nie miałem zainstalowanego FB na telefonie
- odciąć się od newsów, które tylko pogarszają samopoczucie.
Bo prawda jest taka: social media nie są już tym, czym były kiedyś. A pytanie nie brzmi już „czy są potrzebne”, tylko „ile kosztują nas psychicznie”.
